Acciones híbridas contra Ecuador: Crimen organizado transnacional, ciberdelitos y minería informal, 2020–2022
Resum
Este estudio analiza las acciones híbridas que afectaron a Ecuador entre 2020 y 2022, con énfasis en el crimen organizado transnacional (COT), los ciberdelitos y la minería informal. Mediante un enfoque descriptivo y exploratorio, se triangula evidencia cualitativa procedente de estudios de caso, entrevistas, documentos oficiales y análisis de prensa. Los resultados muestran que estas dinámicas erosionan capacidades estatales al operar a través de redes transnacionales, espacios fronterizos y economías sumergidas. El COT aprovecha la limitada presencia estatal y conecta mercados ilícitos; los ciberdelitos desafían la jurisdicción y amenazan infraestructuras críticas; y la minería informal articula actores formales e informales en cadenas de producción y comercialización de oro. El estudio sostiene que Ecuador no enfrenta una guerra híbrida, pero sí múltiples acciones híbridas que cuestionan la soberanía, el control territorial y la capacidad regulatoria del Estado.
Paraules clau
Sector informal, Cibercrimen, Soberanía, Seguridad del Estado, Tráfico de estupefacientesReferències
Banco Interamericano de Desarrollo. (2020). Ciberseguridad: riesgos, avances y el camino a seguir en América Latina y el Caribe. https://doi.org/10.18235/0002513
Bartolomé, Mariano. (2019). Amenazas y conflictos híbridos: Características distintivas, evolución en el tiempo y manifestaciones preponderantes. URVIO. Revista Latinoamericana de Estudios de Seguridad, 25, 8–23. https://doi.org/10.17141/urvio.25.2019.4249
Cano Martínez, Jeimy José. (2011). Ciberseguridad y ciberdefensa: Dos tendencias emergentes en un contexto global. Sistemas, 119, 4–7.
Carranco-Paredes, Santiago, & Moncayo, Emily. (2025). La agencia del Ecuador como miembro no permanente del Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas en los períodos 1991–1992 y 2023. I+D Revista de Investigaciones, 20(1), 79–100. https://doi.org/10.33304/revinv.v20n1-2025007
Carranco Paredes, Santiago; Poveda Lugo, Éricka, & Arias Burgos, Angie. (2019). Disputas políticas locales e instituciones binacionales en la zona fronteriza de Ecuador y Colombia. Democracias, 7(7), 155–178. https://doi.org/10.54887/27376192.26
Carrión Mena, Fernando. (2013). La alteridad transfronteriza: Negación y afirmación. En Fernando Carrión & Diana Mejía (Eds.), Aproximaciones a la frontera (pp. 33–36). FLACSO Ecuador.
Chávez, Fabián. (2021). Ciberdelitos: Una primera aproximación y proyección institucional. Perfil Criminológico, 30, 54–63. https://www.fiscalia.gob.ec/pdf/politica-criminal/Ciberdelitos-Perfil-Criminologico.pdf
Chévez Guazha, Angeline R. & Chonillo Montecé, Cindy Paola. (2022). Posibles causas de la crisis carcelaria en Guayaquil de noviembre de 2021 [Tesis de grado sin publicar]. Universidad de Guayaquil.
Departamento de Seguridad Nacional. (2017). Estrategia de Seguridad Nacional. Gobierno de España. https://www.boe.es/eli/es/rd/2017/12/01/1008
El mayor banco de Ecuador sufre un ciberataque. (2021, 15 de octubre). Voz de América. https://www.vozdeamerica.com/a/mayor-banco-de-ecuador-sufre-ciberataque-/6272549.html
Fuertes, Juan Carlos. (2021). Una propuesta imprescindible para la seguridad y defensa del Ecuador. Revista de la Academia de Guerra del Ejército Ecuatoriano, 14(1), 138–147. https://doi.org/10.24133/age.n14.2021.12
Galán, Carlos. (2018, 12 de diciembre). Amenazas híbridas: Nuevas herramientas para viejas aspiraciones. Real Instituto Elcano. https://www.realinstitutoelcano.org/documento-de-trabajo/amenazas-hibridas-nuevas-herramientas-para-viejas-aspiraciones/
Hernández-Sampieri, Roberto; Fernández Collado, Carlos, & Baptista Lucio, Pilar. (2018). Metodología de la investigación. McGraw-Hill Interamericana.
Hoffman, Frank G. (2007). Conflict in the 21st century: The rise of hybrid wars. Potomac Institute for Policy Studies.
Interpol. (2020, 4 de agosto). Un informe de INTERPOL muestra un aumento alarmante de los ciberataques durante la epidemia de COVID-19. Interpol. https://www.interpol.int/es/Noticias-y-acontecimientos/Noticias/2020/Un-informe-de-INTERPOL-muestra-un-aumento-alarmante-de-los-ciberataques-durante-la-epidemia-de-COVID-19
Lahiri-Dutt, Kuntala. (2018). Reframing the debate on informal mining. En Kuntala Lahiri-Dutt (Ed.), Between the plough and the pick: Informal, artisanal and small-scale mining in the contemporary world (pp. 1–28). ANU Press. https://doi.org/10.22459/BPP.03.2018.01
Landaburo Sánchez, Liosday. (2016). Crimen organizado y economía ilegal: Entrevista a Daniel Sansó-Rubert Pascual. URVIO. Revista Latinoamericana de Estudios de Seguridad, 18, 125–136. https://doi.org/10.17141/urvio.18.2016.2307
López Roldán, Pedro. (1996). La construcción de tipologías: Metodología de análisis. Papers. Revista de Sociologia, 48, 9–29. https://doi.org/10.5565/rev/papers.1811
Los mineros ilegales de La Merced de Buenos Aires ya se volvieron empresarios y andan armados. (2019, 28 de junio). Primicias. https://www.primicias.ec/noticias/economia/mineros-ilegales-buenos-aires-empresarios-armados/
Malwarebytes. (2022). Todo acerca del ransomware. Malwarebytes. https://www.malwarebytes.com/es/ransomware
Matiuzzi de Souza, Gustavo. (2018). Notions of border in regionalism theory and praxis: A critical overview. Civitas – Revista de Ciências Sociais, 18(2), 245–261. https://doi.org/10.15448/1984-7289.2018.2.29586
Ministerio de Defensa Nacional. (2018). Política de la Defensa Nacional del Ecuador.
Ministerio de Salud confirma primer caso de coronavirus en Ecuador. (2020, 29 de febrero). El Comercio. https://www.elcomercio.com/sociedad/salud-confirma-primer-caso-coronavirus/
Ministerio de Telecomunicaciones y de la Sociedad de la Información. (2022). Estrategia Nacional de Ciberseguridad (ENC) del Ecuador. https://www.gobiernoelectronico.gob.ec/wp-content/uploads/2022/08/ESTRATEGIA-NACIONAL-DE-CIBERSEGURIDAD-2022.pdf
Montoya Aponte, Blanca Claribel; Valarezo Ajila, Dennisse J.; Bejarano Copo, Holger F., & Apolo Vivanco, Nervo J. (2021). Influencia de la actividad minera e impacto económico por el cierre de las minas en el cantón Zaruma, provincia El Oro. Revista Científica Cultura, Comunicación y Desarrollo, 6(1), 18–23.
Murton, Galen. (2017). Making mountain places into state spaces: Infrastructure, consumption, and territorial practice in a himalayan borderland. Annals of the American Association of Geographers, 107(2), 536–545. https://doi.org/10.1080/24694452.2016.1232616
Ocampo Rodríguez, Diana Isabel. (2015). Fronteras porosas: La minería ilegal y el narcotráfico como amenazas latentes a la seguridad. Ciencia y Poder Aéreo, 10(1), 141–150.
Onofa, Mercedes. (2022, 30 de junio). Ataques cibernéticos amenazan seguridad en Ecuador. Diálogo Américas. https://dialogo-americas.com/es/articles/ataques-ciberneticos-amenazan-seguridad-en-ecuador/
Organización de los Estados Americanos. (2022). Tras el dinero del oro ilícito: Fortalecimiento de la lucha contra las finanzas de la minería ilegal. Departamento contra la Delincuencia Organizada Transnacional. https://www.oas.org/es/sms/ddot/docs/Tras-el-dinero-del-oro-ilicito-El-caso-de-Colombia.pdf
Organización del Tratado del Atlántico Norte. (2022, 4 de abril). NATO’s response to hybrid threats. NATO. https://www.nato.int/en/what-we-do/deterrence-and-defence/countering-hybrid-threats
Ortiz, Román D. (2015). El concepto de guerra híbrida y su relevancia para América Latina. Revista Ensayos Militares, 1(2), 131–148.
Overbeek, Henk. (2016). Globalizing China: A critical political economy perspective on China’s rise. En Alan Cafruny, Leila Simona Talani, & Gonzalo Pozo-Martin (Eds.), The Palgrave handbook of critical international political economy (pp. 309–329). Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1057/978-1-137-50018-2_16
Oz, Harun; Aris, Ahmet; Levi, Albert, & Uluagac, A. Selcuk. (2022). A survey on ransomware: Evolution, taxonomy, and defense solutions. ACM Computing Surveys, 54(11s), 1–37. https://doi.org/10.1145/3514229
Presidente Guillermo Lasso anunció que se declarará el fin de la pandemia de COVID-19 en Ecuador dentro de diez días. (2022, 3 de octubre). El Universo. https://www.eluniverso.com/noticias/ecuador/presidente-guillermo-lasso-anuncio-que-se-declarara-el-fin-de-la-pandemia-de-covid-19-en-ecuador-dentro-de-diez-dias-nota/
¿Qué está impulsando el aumento de crimen en Ecuador? (2022, 25 de marzo). The Dialogue. https://thedialogue.org/analysis/que-esta-impulsando-el-aumento-de-crimen-en-ecuador#:~:text=Despu%C3%A9s%20de%20una%20d%C3%A9cada%20de,compara%20con%20enero%20de%202021
Quezada Sarmiento, Pablo Alejandro; Suárez-Tinoco, Edwin Arturo; Coloma-Cuenca, André Xavier; Ruiz-Salazar, R. R.; Pinos-Chamorro, B. P.; Espinoza-Lara, E. P., & Martínez-Campaña, C. E. (2022). Sobreexposición de adolescentes a ciberdelitos en el Ecuador. Revista Ibérica de Sistemas e Tecnologias de Informação, (E54), 419–435.
Rivera-Rhon, Renato, & Bravo-Grijalva, Carlos. (2020). Crimen organizado y cadenas de valor: El ascenso estratégico del Ecuador en la economía del narcotráfico. URVIO. Revista Latinoamericana de Estudios de Seguridad, 28, 8–29. https://doi.org/10.17141/urvio.28.2020.4410
Rodríguez Gómez, Gregorio; Gil Flores, Javier, & García Jiménez, Eduardo. (1999). Metodología de la investigación cualitativa (2.ª ed.). Ediciones Aljibe.
Sánchez Herráez, Pedro. (2021, 5 de noviembre). Comprender la guerra híbrida… ¿el retorno a los clásicos? Boletín IEEE, 24, 168–181.
Santillán Molina, Alberto Leonel; Valeria Vinueza Ochoa, Nelly; Benavides Salazar, Cristian Fernando, & Santillán Ojeda, Salvatore Joel. (2022). Drogas, tráfico y crimen organizado como detonante de actos violentos en las cárceles del Ecuador. Universidad y Sociedad, 14(3), 478–486.
Scholvin, Sören. (2020). Global commodity chains, global value chains and global production networks. En Ernesto Vivares (Ed.), The Routledge handbook to global political economy (pp. 174–193). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781351064545-13
Schouten, Peer. (2013, 6 de junio). Theory Talk #56: Keith Hart on the informal economy, the great transformation, and the humanity of corporations. Theory Talks, 2. https://www.files.ethz.ch/isn/165155/Theory%20Talk56_Hart.pdf
Söderbaum, Fredrik. (2016). Old, new, and comparative regionalism: The history and scholarly development of the field. En Tanja A. Börzel & Thomas Risse (Eds.), The Oxford handbook of comparative regionalism (pp. 16–38). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780199682300.013.2
Tapia, Evelyn. (2023, 10 de enero). “Narcominería”, la principal preocupación del sector minero. Primicias. https://www.primicias.ec/noticias/economia/narcomineria-mineria-ilegal-narcotrafico-ecuador/
Umbría Acosta, Luis Antonio. (2016). Cuatro tesis sobre las economías ilícitas. URVIO. Revista Latinoamericana de Estudios de Seguridad, 18, 13–27. https://doi.org/10.17141/urvio.18.2016.2227
Varas, Eduardo. (2022, 7 de septiembre). La inseguridad es lo que más preocupa a los ecuatorianos, según encuesta de Ipsos. GK. https://gk.city/2022/09/07/inseguridad-preocupa-ecuatorianos-encuesta-ipsos/
Vargas Borbúa, Robert; Reyes Chicango, Rolando P., & Recalde Herrera, Luis. (2017). Ciberdefensa y ciberseguridad, más allá del mundo virtual: Modelo ecuatoriano de gobernanza en ciberdefensa. URVIO. Revista Latinoamericana de Estudios de Seguridad, 20, 31–45. https://doi.org/10.17141/urvio.20.2017.2571
Publicades
Com citar
Descàrregues
Drets d'autor (c) 2026 Santiago Carranco-Paredes, Liosday Landaburo, Ariana Medina

Aquesta obra està sota una llicència internacional Creative Commons Reconeixement 4.0.